05 Սեպտեմբերի 2019 - 16:23

Ադրբեջանի Գաբալայի շրջանի Նիջ գյուղը միակ վայրն է, որտեղ ներկա ժամանակ կոմպակտ բնակվում են կովկասյան ալբանների սերունդները, քրիստոնեությունը դավանող ուդիները։

Ինչպես տեղեկացնում է Armenia.Az-ը՝ Ադրբեջանի զբոսաշրջության ասոցիացիայի (AzTA) կողմից կազմակերպված տուրի շնորհիվ՝ Oxu.Az-ի թղթակիցը այցելել է այդ գյուղ և կատարել է հետաքրքիր գրառումներ, որոնցով շտապում է կիսվել ընթերցողների հետ։ Մոտ 100 քառ. կմ մակերեսով Նիջը գտնվում է Գաբալայի շրջկենտրոնից 20 կմ դեպի հարավ-արևմուտքում, լեռների գրկում։ Վիճակագրական տվյալների համաձայն՝ ուդիների (ինքնանունը -ուդի) թվաքանակը կազմում է 10 հազար մարդ, որոնցից 4 հազարը ապրում են Նիջ գյուղում։

Ուդիները պատկանում են նախ-դաղստանյան լեզվաընտանիքի լեզգինական ճյուղին, խոսում են ուդիերեն լեզվով և ունեն հնագույն մատենագրություն, որից օգտվել են նաև Կովկասյան Ալբանիայի մյուս ժողովուրդները։ Ուդիների ազգակից ժողովուրդներ են. լեզգիները, արչինները, բուդուխները, կրիզները, ագուլները, րուտուլները, տաբասարանները, խընալուգները, ցախուրները։ Ուդիները՝ ալբանական 26 ցեղերից մեկն են, ովքեր հիմնել են Կովկասյան Ալբանիան։ Ներկա ժամանակ նրանք ապրում են ոչ միայն Գաբալայի, այլ նաև Օգուզի շրջանում։

Դեպի Նիջ տուրը հենց այնպես չի կազմակերպվել։ Ադրբեջանի այդ վայրը այսօր գրավում է բազմաթիվ զբոսաշրջիկներին, մասնավորապես եվրոպական։ Տվյալ յուրօրինակ գյուղի բնակիչները պահպանել են մեծ քանակությամբ հնադարյան հուշարձաններ, դա հիանալի է և կրկին անգամ նշում է այն, որ ոչ թե Հայաստանը, այլ հատկապես ժամանակակից Ադրբեջանն է հանդիսանում Կովկասյան Ալբանիայի իրավահաջորդը։

Ոչ ոքի համար գաղտնիք չէ, որ Հայաստանը ձգտում է կեղծել պատմական փաստերը և յուրացնել Կովկասյան Ալբանիայի ժառանգությունը, պնդելով, որ Ադրբեջանի տարածքում գտնվող բոլոր քրիստոնեական տաճարները երբևիցե պատկանել են հայկական գրիգորյանական եկեղեցու համայնքին։ Սակայն միայն անտեղյակ մարդը կհավատա այդ կեղծիքին։

Իսկ ճշմարտությունը այն է, որ ներկա ժամանակ Ադրբեջանի ուդիները կարողացել են պահպանել իրենց ինքնությունը, մշակույթը և կրոնը։

Ինչպես հայտարարել է գիտահետազոտական լաբորատորիայի ավագ գիտաշխատող, «Ուդինա-ադրբեջանա-ռուսերեն բառարան»-ի հեղինակ, Ադրբեջանում ալբանական եկեղեցու վերածննդի ակտիվ առաջնորդներից մեկը՝ Ռոբերտ Մոբիլին, չնայած հանկարծական բարդությունների և կատակլիզմներին՝ ուդիներին հաջողվել է պահպանել որինց ինքնությունը, իսկ այդ ամենը շնորհիվ նրա, որ Ադրբեջանը հնուց եղել է բազմակրոն և բազմազգ։

«Ադրբեջանի տարածքում ապրում են 20-ից ավել բնիկ էթնոսներ։ Ուդիները պահպանվել են, որպես կովկասյան ալբանների անմիջական սերունդներ և ալբանական առաքելական եկեղեցու անմիջական իրավահաջորդներ։ Քրիստոնեությունը ժամանակակից Ադրբեջանի տարածքում հայտնվել է մեր թվարկության I դարում և տարածվել է Ելիսեյ առաքյալի կողմից։ Նիջ գյուղում Սուրբ Ելիսեյի (Չոթարի) տաճարը՝ Կովկասում ամենահինագույն եկեղեցին է»,- ասել է Ռ. Մոբիլին։

Նրա խոսքով, արդեն 313-314-ական թվականներին ժամանակակից Ադրբեջանի հյուսիսում քրիստոնեությունը եղել է պետական կրոն՝ դա հաստատում են պատմական փաստաթղթերը։ Ալբանիայի թագավոր Ուռնայրը Հռոմեական կայսրության հետ միաժամանակ մկրտվում է։ Նշված ժամանակահատվածում Հռոմի կայսր Կոնստանտին I Մեծը անձամբ մկրտվել է և կանաչ լույս է տվել քրիստոնեությանը։ Հատկապես 313 թվականին է ժամանակակից Ադրբեջանի հյուսիսում սկսել ծաղկել քրիստոնեությունը, որը գոյատևել է մինչև 1836 թվականը։

XIX դարում ցարական Ռուսաստանը զավթել է Կովկասը և 1936 թվականին չեղյալ է հայտարարել Ալբանական եկեղեցին, ամեն ինչ հանձնելով հայկական գրիգորյանական եկեղեցուն։ Ալբանական եկեղեցու պատմության վերաբերվող բոլոր փաստաթղթերը տարվել են Հայաստան։

«Սկսվել է դժվարին ժամանակաշրջան, քրիստոնեական համայնքին սկսեցին ստիպել աղոթել հայերեն լեզվով։ Դրա պատճառով Կովկասի շատ ժողովուրդները միաձուլվել են հայկական քրիստոնեության մեջ, այդ թվում նաև ուդիների մի մասը։ Հայկական գրիգորյանական եկեղեցին արդեն VI դարից ձեռնարկել է ալբանական ավտոկեֆալ եկեղեցին ուժով իրեն ենթարկելու փորձերը։ Սկսվեց ալբան քրիստոնիաների ակտիվ ապաէթնիկանացման և հայկականացման գործընթացը։ Արդյունքում Լեռնային Ղարաբաղի գոտում նրանք լիովին կորցրեցին իրենց լեզուն և մշակույթը։ Գաբալայի և Օղուզի գոտում ուդիները կարողացան մինչև օրս պահպանել իրենց ինքնությունը և մայրենի լեզուն, չնայած կրել են իրենց համար օտար եկեղեցու ուժեղ ազդեցությունը»,- նշել է գիտնականը։

Դավիթ քահանայի տունը

Դավիթ քահանայի տունը ծառայում է, որպես հայկական գրիգորյանական եկեղեցու դեմ բողոքի վառ օրինակ։ Այդ տունը պատկանում է Գանգալների ընտանիքին, ովքեր իրենց առջև նպատակ են դրել պահպանել իրենց ժողովրդին։

«Դավիթը քահանան հրաժարվել է գնալ հայկական եկեղեցի և սկսել է աղոթել տանը, դրանով հանդերձ օրինակ ցուցադրելով մյուս հավատացյալներին։ Նրա համայնքը գալիս էր այդ հիանալի բակը։ Դա եղել է խելամիտ որոշում։ Փաստորեն ուդիները ավելի քան 180 տարի զրկված են եղել իրենց հոգևոր արժեքներից։ Ադրբեջանի անկախություն ձեռք բերելուց հետո, ալբանական եկեղեցու վերածննդի համար հիանալի պայմաններ են ստեղծվել։ Ուդիները սկսել են Սուրբ Ելիսեյի (Չոթարի) տաճարի վերականգնումը։ Ուդիները հանդիսանում են ալբանական քրիստոնեական եկեղեցու իրավահաջորդներ։ Այժմ մենք կարող ենք Ադրբեջանի տարածքում պահպանել մեր քրիստոնաեական հուշարձանները։ Իսկ այդ հուշարձանները շատ շատ են։ Դժբախտաբար, օգտագործելով ալբանական եկեղեցին, հայերը Լեռնային Ղարաբաղը վերածել են իրենց երկրորդ «հայրենիքի»։ Սակայն այժմ մենք պետք է հասնենք Ադրբեջանի համար պատմական ճշմարտությանը»,- ասել է Ռ. Մոբիլին։

Դավիթ քահանայի տունը մոտ 250 տարեկան է։ Ահա արդեն 20 տարի է, այդ տանը ոչ ոք չի ապրում։ Մի տարի առաջ Գանգալովների ընտանիքի սերունդները տունը վերածել են թանգարանի, պատվիրել են իրենց նախնիների մոմե քանդակներ, և այսօր յուրաքանչյուր ցանկացող կարող է անվճար այցելել և ծանոթանալ ուդիների կենցաղին։ Տունը հայտնի է ոչ թե միայն նրանով, որ այնտեղ ապրել է Դավիթ քահանան, այլ նաև տեղի վարսավիր Վոլոդյա Գանգալովը, ով եղել է հոգևորականի թոռ։ Գյուղում վարսավիրանոց չի եղել, հետևաբար բնակիչները եկել են Վոլոդյայի մոտ մազերը հարդարելու։

Վոլոդիայի քույրը՝ Զոյա Գանգալովան եղել է գյուղում հայտնի դերձակուհի, նրա մոմե քանդակը նույնպես զարդարում է թանգարանը։

Տանը պահպանվել է Դավիթ քահանայի աղոթասրահը, որի դռները զարդարված են ալբանական խաչերով։ Անձեռնմխելի են մնացել սրբապատկերները և սուրբ գրքերը։ Տանը տիրում է հնության բույրը, որը հավանական է մեզնից շատերին կհիշեցնի գյուղական մանկության բույրը։

Մինչդեռ հայերը բազմիցս փորձեր են ձեռնարկել՝ Ադրբեջանի ալբանական խաչերը ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ցուցակում ներառել, որպես հայկական խաչքարներ։ Ադրբեջանը արդեն սովոր է Հայաստանի կողմից փաստերի աղավաղման խնդրին, չէ որ վերջինս անհիմն պնդում է, որ մեր տարածաշրջանում գոյություն է ունեցել դեռ Կովկասյան Ալբանիայից առաջ։ Վիքիպեդիայում տրվում է Կովկասյան Ալբանիայի հետ սահմանակցող «Մեծ Հայաստանի» աղավաղված քարտեզը։ Ահա, թե ինչու չարժե հավատալ Վիքիպեդիայի տվյալներին։

ARMENIA.AZ