09 Հուլիս 2020 - 17:12

Հայաստանի կողմից՝ Ադրբեջանի Թերթերի շրջանի Աղդերե քաղաքի և հարևան գյուղերի օկուպացիայի օրվանից անցել է 27 տարի։

«Գուրթուլուշ» գումարտակի հիմնադիր և նրա առաջին հրամանատար, ղարաբաղյան պատերազմի վետերանների և հաշմանդամների Բաքվի հասարակական միավորման նախագահ Ֆուադ Ռզաևը կիսվել է՝ 1992 թվականի գարնանը Աղդերեյի ուղղությամբ սկսված դաժան մարտերի մասին։

Armenia.Az-ը՝ վկայակոչելով Oxu.Az -ին, ընթերցողների ուշադրությանն է ներկայացնում զրույցի լրիվ տեքստը։

Սկսենք նրանից, որ ադրբեջանական երիտասարդությունը չի սպասել հրավերի և երբ սկսվեց Ղարաբաղի պատերազմը՝ խիզախ տղամարդիկ հայ ագրեսորների դեմ մարտերին մասնակցելու համար սկսեցին ինքնուրույն ստեղծել գումարտակներ։ Բռնցքամարտի սպորտի վարպետ Ֆուադ Ռզաևը եղել է նրանցից մեկը։

«Պաշտպանության նախարարությունը մեզ չհամալրեց։ Մենք զինյալների հետ միասին հարձկվեցինք Բաքվի տարածքում խորհրդային զորամասերի վրա և այնտեղից դուրս բերեցինք ողջ զենքը, տեխնիկան, մեքենաները՝ ամեն ինչ, բացի տանկերից։ Մենք շատ զենք ունեինք։ Մենք նույնիսկ դրանով կիսվեցինք «Ազադլըղ» գումարտակի հետ, երբ այն մեզ միցավ 30 հոգով։ Նախ ես նրանց տվեցի 15 հատ «Կալաշնիկով» ինքնաձիգ և մեկ ականանետ, և ասացի. «Եթե դուք հակառակորդի դեմ արժանավույն մարտնչեք, ապա ավելի շատ զենք կստանաք»։ Արիությամբ և խիզախությամբ նրանք ապացուցեցին, որ արժանի են պաշտպանել Հայրենիքը: Ավելի ուշ մենք նրանց տրամադրեցինք ևս 60 ինքնաձիգ»,- պատմում է Ֆ. Ռզաևը։

Նույնիսկ Թերթերի ծայրամասերում, որտեղ տեղաբաշխվել էր գումարտակը՝ Ֆ. Ռզաևի մարտիկները փնտրում էին զորամասեր, ռուսներից խլում էին զենքը, սակայն անձամբ վնաս չէին պատճառում նրանց։ Նրանք միայն կապկպում էին զինվորներին, որպեսզի նրանք չկարողանան դիմադրություն ցուցաբերել։

«250 մարդուց բաղկացած մեր այդ գումարտակը աչքի է ընկել 1992 թվականի ապրիլի 10-ին Մարգուշավան (նախկին Լենինավան) ավանի մարտերում, այժմ հայերը այն անվանում են Մարաղա։ Սակայն այդ մարտերի մասին ես մանրամասն կպատմեմ քիչ հետո։

1992 թվականի փետրվարի 26-ին հայ օկուպանտները հարձակվեցին Խոջալուի վրա և սկսեցին կոտորել խաղաղ բնակչությանը։ Այդ ողբերգության ժամանակ մենք կորցրեցինք 613 մարդ, ներարռյալ 63 երեխա, 106 կին, 70 ձերեր։ Գերիներից 150 մարդկանց, այդ թվում 68 կանանց և 26 երեխաների ճակատագրի մասին մինչև այժմ ոչինչ հայտնի չէ։

Գիշերը ինձ զանգահարեց Թերթերի շրջանի ոստիկանության պետ Ալեսկեր Ալիևը և հայտնեց, որ հայերը Խոջալիում սպանդ են կազմակերպել։ Ես մտածեցի, որ մենք չենք հասցնի խոջալեցիներին օգնել, սակայն վրեժի ծարավը խեղդում էր մեզ։ Մենք պատրաստ էինք ապացուցել, որ կարող ենք մարտնչել։ Ես ոտքի հանեցի գումարտակը։ Որուշում էր ընդունվել պատրաստվել Աղդերեյի ուղղությամբ հարձակման, որը պետք է սկսվեր Խոջալուի իրադարձություններից հետո, 40-րդ օրը»,- հիշում է գումարտակի հրամանատարը։

Խոջալուի վրա հարձակվող հակառակորդի ուժերը շեղելու համար, այդ գիշերը սկսեցինք հարձակվել Սեյսուլան գյուղի վրա։ Մարտեերը ընթանում էին մի քանի ժամ։ Ադրբեջանական զորքերը վերցրեցին երկու գյուղ։ Այդ գործողության ժամանակ հայկական կողմը կորցրեց մոտ 30 մարդ, մեր կողմից զոհվեցին երեքը, նրանց շարքում էր Ջահանգիր Քերիմովը, ով ընդամենը մի շաբաթ էր ստանձնել «Գուրթուլուշ» գումարտակի հրամանատարությունը։ Նրա մահից հետո, Ֆ. Ռզաևը նորից սկսեց իրականացնել գումարտակի ղեկավարությունը։

Ինչպես արդեն նշվել է, Մարգուշավանի վրա հարձակումը պլանավորվել էր Խոջալուի ցեղասպանությունից հետո, 40-րդ օրը։ Հակառակորդի ամենաուժեղ դիրքերը համակենտրոնացվել էին Մարգուշավանում, հետևաբար հարկավոր էր, ինչպես հարկն է նախաապատրաստվել։

«Այդ ժամանակ Մինգեչևիրի ջրամբարը պաշտպանում էին C-200 տիպի խորհրդային զենիթահռթիռային համալիրները։ Զորամասում գտնվում էր 11 ռուս զինծառայող։ Գիշերը մենք հարձակվեցին զորամասի վրա, զինվորներին փակեցինք մի սենյակում և այնտեղից դուրս բերեցինք 29 համալիր։

Հռթիռները բերեցինք Բարդա։ Կեսը թաքցրեցինք զբոսայգու տարածքում, քողարկելով ծառերի ճյուղերով, իսկ մյուս մասը՝ բետոնի գործարանում։ Հենց որ բացվեց առավոտը, ռուսական կործանիչները և ուղղաթիռները սկսեցին պտտվել Բարդայի և Թերթերի վրա։

Հռթիռային համալիրները գործի դնելու համար, Ֆ. Ռզաևը ուղևորվել է փնտրելու ռուս սպաներին։ Շուտով նա գտնում է փոխգնդապետի կոչումով սպային, ով ծառայել էր ՀՕՊ զորամասերում։

«Նա ծառայել էր նաև Աֆղանստանում։ Ես նրան գտա տանը։ Այդ ժամանակ գրպանումս բավականին գումար կար։ Ես գումարը դրեցի սեղանին և ասացի, որ Մարգուշավանում հաջող գործողությունից հետո ես նրան կվճարեմ երեք անգամ ավել։ Սեղանի մոտ նստած փոխգնդապետը սկսեց մտածել։ Սակայն նրա կինը նրան արմունկով հրեց, ասելով «համաձայնվիր»։ Նա, իհարկե համաձայնվեց։

Մենք պայմանավորվեցինք ևս երեք սպաների հետ, և շուտով բոլոր չորսին բերեցի Թերթեր։ Հռթիռների տեղադրումը սկսեցինք ապրիլի 8-ին՝ Աքսիփարա և Գափանլը գյուղերի միջև։ Այդ ժամանակ հայտնվեց կոստյումներով և գլխարկներով տղամարդկանց մի խումբ և մեզնից պահանջեցին քանդել համալիրները, ասելով. «Մեզ մի թշնամացրեք հայերի հետ։ Ձեր գնդակոցումից հետո հայեր Թերթերում քարը քարի վրա չեն թողնի»։

«Ախ, դուք սրիկաներ։ Հայերը Խոջալիում բնաջնջել են ողջ խաղաղ բնակչությանը, մարդկանց գերի են վերցրել։ Դրանից հետո դուք ասում էք խաղաղ գոյատևման մասին»,- վրդովվեցին տղաները։

Մոտեցավ մի համարձակ կին, ասում են նա եղել է տեղի կոլխոզի նախագահը և օգտագործելով անվայել հայոյանք՝ վռնդեց այդ տղամարդկանց։ Ես չեմ հիշում, թե ինչ էր նրա անունը, բայց այդ կինը մի քանի օրվա ընթացքում կերակրում էր մեր ողջ գումարտակին և հոգ եր տանում նրանց մասին։ Դրա համար ես ուզում եմ երախտապարտություն հայտնել նրան»,- ասում է նա։

Ամսի 9-ի երեկոյան հրթիռները բերվել էին լրիվ մարտական պատրաստության։ Մինչև այդ ժամանակ Թերթերում տեղակայված էր երեք գումարտակ. Բարդայի, Գյանջայի և Բաքվի «Գութուլուշ»-ը։ Ֆ. Ռզաևը նրանց հավաքեց և հայտարարեց, որ ապրիլի 10-ի առավոտյանը սկսվում է հարձակումը։ Կարձակվի երեք հրթիռ, իսկ հետո ամեն ինչ ըստ պլանի։

«Բարդայի «Ազադլըղ» գումարտակի հրամանատար Ալամշահ Մամեդովը, թող աստված նրա ոգուն հանդարտություն տա, ոտքի կանգնեց և ասաց, որ մարտիկները կլինեն այնտեղ, որտեղ ես կասեմ։ Առաջին հրթիռային համազարկը տրվեց առավոտյան ուղիղ ժամը հինգին։ Այնուհետև տրվեց երկրորդը, իսկ այնուհետև երրորդը։ Առավոտյան ժամը 8-ին մենք սկսեցինք Մարգուշավանի վրա հարձակումը։ Մարտերին մասնակցում էին Թերթերի ոստիկանությունը, Գյանջայի, Բարդայի և մեր գումարտակները։ Մարգուշավան տանող ճանապարհի երկայնքով տեղակայված են գերեզմաններ։ Այնտեղից հայերը գնդակոծումներ էին կատարում։ Սակայն վերջնական արդյունքում նրանք բոլորը սպանվեցին։

Մարգուշավանի գրավելուց հետո, Բարդայից եկավ օգնություն՝ հատուկ ջոկատայինների երկու տանկ։

Մարգուշավանի գործողություններում մենք սպանեցինք մինչև 170 հայ, և ավելի քան 200 մարդ գերի վերցրեցինք։ Աշխատտում էինք հայերին կենդանի վերցնել, որպեսզի հետո նրանց փոխանակել խոջալեցիների հետ։ Գերիններին մենք հանձնում էինք Աղդամ, որտեղ հետագայում նրանց փոխանակում էին ադրբեջանցիների հետ։ Ես այսօր առաջին անգամ եմ այդ մասին պատմում։ Այդ մարտերում ես ի դեպ ստացա կրցքավանդակի առաջին վերքը։ Այնուհետև եղել են Չայլը, Թորփագթեփե գյուղերի համար մարտեր։ Իսկ այնուհետև մենք մտանք Աղդերե»,- պատմում է գումարտակի հրամանատարը։

Աղդերեից հետո գալիս են Ներքին Օրատակ և Կուսապետ գյուղերը։ Կուսապետից սկսվեց հայերի դիմադրությունը։ Մենք գյուղը գյուղի հետևից վերցնում էինք և հավատում էինք հաղթանակին։

Մենք կորուստներ ունեցել ենք, սակայն հայերի մոտ դրանք ավելի շատ էին։ Սրխավենդը և Կիչանը ամենաբարդ հատվածներ էին։ Երբ մենք մտանք Սսխավենդ, բլրի ստորոտին տեսանք արդեն նեխված 40 դիակ, մնացել էր միայն հագուստը։ Նրանք ադրբեջանցի մարտիկներ էին, նրանց մոտ փաստաթղթեր չկային։ Յուրաիններին հայերը կթաղեին։ Նրանք սպանվել էին Աղդամի ուղղությամբ հարձակումների ժամանակ, երբ ընկել էին շրջափակման մեջ։ Ես ուզում էի կազմակերպել տրանսպորտ, որպեսզի նրանց անձնական նույնականացման համար տեղափոխել Բաքու, սակայն ինձ ասացին, որ դրանով կզբաղվենք «Խաչինչայի» գործողության ավարտից հետո։ Հետո նման շանս մենք չունեցանք»,- ամփոփել է Ֆուադ Ռզաևը:

ARMENIA.AZ