24 Սեպտեմբերի 2020 - 17:19

Վերջին ժամանակներում մամուլում և սոցցանցերում շարունակվում է՝ «Արսակ» բառի ստուգաբանության հետ կապված բուռն քննարկումները։ Հաշվի առնելով այդ հարցի արդիականությունը և այդ դրա վերաբերյալ տարբեր կարծիքների հնչեցումը՝ մենք դիմել ենք այդ ոլորտում բազմաթիվ գիտական հետազոտությունների հեղինակ, Մտավոր սեփականության գործակալության նախագահ, պրոֆեսոր Քյամրան Իմանովին։

Armenia.Az-ը վկայակոչելով Trend-ին՝ ընթերցողների ուշադրությանն է ներկայացնում հարցազրույցի լրիվ տեքսը։

—Քյամրամ մուալլիմ, ինչպես հայտնի է, Մտավոր սեփականության գործակալությունը պայքարում է հայերի կողմից՝ ադրբեջանական ֆոլկլորի, հեղինակային ստեղծագործությունների և ադրբեջանական ժողովրդի ոչ նյութական մշակույթային ժառանգության մյուս նմուշների յուրացման բազմամյա փորձերի դեմ։ «Արսակ» բառի ստուգաբանության յուրացումը՝ հայերի այդ գործունեության ևս մեկ դրսևորումն են։ Հասարակությանը հետաքրքիր կլիներ լսեր այդ առնչությամբ Ձեր մտքերը։

—Շնորհակալություն այդ հարցի նկատմամբ ուշադրության համար և ուզում եմ նշել, որ թեժ բանավեճերի առարկայի նկատմամբ իմ մտապատկերը բնորոշվում է՝ հայկական բանագողության, հայկական մոգոնումների և կեղծարարությունների դեմ իմ բազմամյա պայքարով, «Ադրբեջանի մշակութային ավանդույթների յուրացման հայկական ավանդույթը» մերկացնելու հետ կապված հետազոտությունները միջազգային հանրությանը հասցնելով։ Հարկ է նշել, որ մեր ժողովրդի նյութական և ոչ նյութական մշակութային ժառանգության, հուշարձանների և պատմական շինությունների, ստեղծագործության և ֆոլկլորի նմուշների, երաժշտական գործիքների և գորգերի, տեղանունների և վայրերի պատմական անվանումների, մի խոսքով, մտավոր սեփականության ցանկացած ձևի առնչությամբ մենք ձգտում ենք՝ հին տեքստերի և դասական աղբյուրների հիման վրա հնչեցնել իրավական, պատմական, ստուգաբանական փաստարկներով հիմնավորված դիրքորոշում։

—2018 թվականին, Գրքի և հեղինակային իրավունքների համաշխարհային օրվա առթիվ անցկացվել է՝ Համազգային առաջնորդ Հեյդար Ալիևի ծննդյան 95-ամյակին և Ադրբեջանի Դեմոկրատական Հանրապետության 100-ամյակին նվիրված՝ «Հին տեքստերը և դասական աղբյուրները մերկացնում են հայկական կեղծարարությունը և մոգոնումները» թեմայով միջազգային գիտաժողով։ Այդ գիտաժողովի ընթացքում մենք ելույթ ունեցանք՝ «Հին տեքստերը և դասական աղբյուրները մերկացնում են «Հայաստան» տեղանքի իրական բնակիչների մասին հայկական կեղծարարությունը և մոգոնումները» թեմայով ընդլայնացված զեկույցով, այդ զեկույցը այնուհետև հրատարակվել է առանձին գրքով։ Դուք չէի՞ք կարող արդյոք պատմել հին ալբանական «Արսակ» տեղանվան պատմագիտական ծագման մասին։

—Հայտնի է, որ «Արցախը» եղել է Կովկասյան Ալբանիայի գավառներից մեկը։ Դրա հետ միասին, Ադրբեջանում, երբ խոսք է գնում տխրահռչակ, չճանաչված հանրապետության մասին, «Արցախ» խոսքը ամենուր նշվում է չակերտներում, քանզի ոչ մի միջազգային կազմակերպություն, ոչ մի երկիր չի ճանաչել այդ անջատողական վարչակարգը։ Սակայն ամենաուշագրավըայն է, որ ձգտելով խուսափել ադրբեջանական «Ղարաբաղ» տեղանվան օգտագործումից՝ հայերը դիմել են «Արցախ» տերմինին, չկասկածելով, որ «Արցախ/ Արսակ» բառը նաև ունի սակո-թուրքական ծագում և իր հիմքում նշանակում է թուրանական «սակա» տոհմի միավորումների անվանումը։ Միահուսված ձևով՝ Ərsak (Արսակ), այսինքն «Ər» + «Sak» / Saq («Ար» + «Սակ») արտահայտում է «այր/Սակա ռազմիկ» միտքը և սկիզբ է առնում Պարթևների հզորագույն պետությունը ստեղծած Արսակիդների դինաստիայի անվանումից, որի առաջի և հաջորդ տիրակալների անունները եղել են Արսակ։ Եվ պատահական չէ, որ բառի առաջին մասը «ար»-ը թուրքերենից թարգմանությամբ նշանակում է «այր», «ռազմիկ»։ Այնպես, ինչպես Հին Հռոմում «Ցեզար»-ը նշանակել է նույնը, ինչ և «կայսր»-ը, Հին Արևելքում «Արսակ» անունը օգտագործվել է, որպես «Ցեզար» խոսքի հոմանիշ և հանդես է եկել արքայական գերագույն իշխանության խորհրդանիշի դերում։

Մ. Քաշգարիի Հին Հռոմեական բառարանում, G.Canson-ի «An Etymological Dictionary» բառարանում «սակ/ սագ» բառը օգտագործվել է «աչալուրջ», «խիազախ» իմաստով, հետևաբար, «Արսակ» բառը միաձուլված ունի «աչալուրջ ռազմիկ», «պաշտպանելուն ունակ ռազմիկ» իմաստաբանություն) ։ Հին թուրքերը «աչալուրջ ռազմիկ»-ին անվանել են «sak ər» «սակ ար», իսկ «Արսակ»-ը հանդիսանում է այդ բառի շրջադաս ձևը։ Այսպիսով, «Ərsak» («Արսակ») անվանումը նշանակել է «աչալուրջ ռազմիկ», կամ «սակի ռազմիկ»։ Եվ «Արսակ» բառի տվյալ ստուգաբանությունը համապատասխանում է հայտնի իրանագետ Ռիչարդ Ֆրայի կարծիքին, որի համաձայն այդ անվանումը ծագում է «arsän» («արսան»)-ից, և նա համարում է, որ «arsän» («արսան») բառի առաջին մասը ներկայացվում է, որպես «հերոս» նշանակող ար/ər (ար), իսկ բառի երկրորդ մասը «sän» («սան»)-ը՝ ըստ Քաշգարիի բառարանի ՝կիրառվել է սակ/սագ ձևով։ (Ռ. Ֆրայ, «Իրանի ժառանգություն» Մոսկվա «Գիտություն» հրատարակություն- 1972 թ.)։

Պարսիկների և հայերի կողմից օգտագործվող Սի-Սական բառը նույնպես պատկանում է թուրանցի-սակերին։ Չինական աղբյուրներում Su / Se (Sö / Si)-ն հանդիսացել է Կենտրոնական Ասիայի սակերի հիմնական ճյուղը։ Այսպիսով, Si-unik = Si+unik (այստեղ «unik»-ը կիրառվել է «akan» նշանակությամբ) մատնանշում է բեյլիք (իշխանականություն), իսկ Si, Si+Sakan-ը նշանակում է « Si սակեր»։

Կա նաև «սակ» բառի որոշակի ուրիշ, բայց անշուշտ թուրքական ստուգաբանություն, որը տալիս է ադրբեջանցի հայտնի գիտնական, ֆոլկլորիստ Միրալի Սեիդովը, ով համարում է, որ այն օգտագործվում է «օխ» «նետ» իմաստով։ «Հայոց պատմության հայր» Մ. Խորենացին գրել է, որ Սիսակը հանդիսացել է հմուտ նետաձիգ և իր անունով նշանակում է Սյունիք երկիրը, բայց պարսիկները այդ երկիրը անվանում են առավել ճիշտ՝ Սիսական։ Այստեղ «սակ»-ը մեկնաբանվում է, որպես «նետի ծայր», իսկ հին հայկական լեզվով «սյունի» բառը հենց նույն նշանակությունն ունի։ Սակայն պարսիկների մոտ «Սիսական»-ը թարգմանվում է, որպես «Երեք նետ» («Սի» - «երեք», «սակ» - «նետ)։ Այդ կապակցությամբ հիշեցնենք, որ «Երեք նետ» (թուրքերեն «Ուչոկ» բառակապակցությունը կիրառվել է օղուզների մոտ։ Իսկ դա, ինչպես հայտնի է, հանդիսացել է թուրք-օղուզական տոհմի անվանումը, ճիշտ այնպես, ինչպես «դոգուզ օկ» («ինը նետ»), «բոզ օկ»։ Համանման ձևով վրացական Շամշադիլը ադրբեջաներեն լեզվով արտահայտում է Վրաստանում տեղանուն և վրացերենով հնչում է Սամշվիդլե («Սամի» -«երեք», «շվիդլե» - «նետ»-ը նույնպես նշանակում է օղուզական տոհմերի «Ուչոկ» համադաշնակցություն)։

Այսպիսով, մենք գալիս ենք այն եզրակացությանը, որ Arsak/Ərsak (Արսակ) բառը ոչ մի կապ չունի հայերի հետ։

ARMENIA.AZ