11 Դեկտեմբերի 2019 - 17:25

Armiya.Az-ի խմբագրությունը շարունակում է՝ 29 տարի առաջ Ադրբեջանի Գազախի շրջանի Բաղանիս Այրում գյուղում հայերի կողմից հատուկ վայրագությամբ կատարված զանգվածային սպանությունների, այդ ժամանակվա իրադարձությունների, հայերի կողմից իրագործված ցեղասպանության զոհերի մասին նյութերի շարքի հրապարակումը։ Այդ ամենը մենք կհիմնավորենք ֆոտո և տեսագրական փաստերով, ինչպես նաև ականատեսնրի վկայություններով։

Armenia.Az-ը հղում անելով Armiya.az-ին, ընթերցողների ուշադրությանն է ներկայացնում՝ այդ սարսափելի իրադարձությունների ականատես Սամեդ Օջաղվերդիևի հետ հարցազրույցը։

—Քեռի Սամեդ, պատմեք ձեր մասին։

—Ես, Օջաղվերդիև Սամեդ Փաշա օղլուն 62 տարեկան եմ։ Ծնունդով ես Գազախի շրջանի Բաղանիս Այրում գյուղից եմ։ Արդեն 28 տարի ապրում եմ սրտի կարոտով և հարազատ գյուղը վերադառնալու հույսով։ Բաղանիս Այրումը՝ Էսկիփարայի վարչատարածքային միավոր է և տեղակայված է Ջողազ գետի ափին։ Այդ ժամանակ գյուղում ապրում էր 120 ընտանիք։

—Ողբերգությունից առաջ դուք ինչպիսի՞ հարաբերություններ ունեիք հայերի հետ։

—Մինչև 1988 թվականը ամեն ինչ լավ էր։ Մեր գյուղը տեղակայված էր նրանց մայրուղու երկայնքով, և նրանք հաճախ էին մեզ մոտ գնումներ անում, ուտում էին մեր հացը։ Շարքային, հասարակ հայերի հետ մենք ոչ մի խնդիր չենք ունեցել։ Ամեն ինչ փոխվեց 1988 թվականին, երբ հայերը դադարեցին գալ մեր գյուղը։ Այդ ժամանակահատվածում, խորհրդային ղեկավարության որոշման համաձայն, շրջանի բնակիչներից բռնագրավվել էին ողջ զենքը։

Մեր շրջանը Հայաստանի հետ ունի 168 կմ ընդհանուր սահման։ 1988 թվականից մեր գյուղը սկսեց պարբերաբար ենթարկվել հայերի հարձակումներին։ Գիշերով նրանք մոլոտովի կոկտեյլներ էին շպրտում մեր բակերը, կատարում էին այլ մանր հանցագործություններ։ 1990 թվականի գարնանը, երբ մենք բոլորս պատրաստվում էին Նովրուզի տոնին՝ հայերը Նոյեմբերյանի շրջանի Ոսկեպար գյուղում հավաքեցին հզոր տեխնիկա և մեծ քանակությամբ կենդանի ուժ։ Այդ ժամանակ մեզնից ոչ հեռու տեղաբաշխվել էին խորհրդային զինվորները։ Նրանք մեզ ասացին. «Մի անհանգստացեք, եթե հայերը կրակ բացեն, մենք նույնպես կկրակենք»։ Նրանք այդպես մեզ հույս էին տալիս։

Սակայն 1990 թվականի մարտի 23-ի լույս 24-ի գիշերը մեր գյուղը ենթարկվեց ինտենսիվ գնդակծումների, սուլում էին փամփուշտները, թռչում էին «Գրադ»-ի արկերը։ Պարզվեց, որ այդ գիշեր խորհրդային զինվորների մեծ մասը գնացել էին Կուխետեի զորամաս, իսկ մնացած տեխնիկան և անձնակազմը հարևան Խեյրիմլի գյուղից եկան դիտավորյալ ուշացումով։ Երբ եկան, ասացին, որ չեն կարող դիմակայել հայ զինյալներին։ Մեզ ասացին փախեք, փրկեք ձեր կյանքը։ Շրջանային ոստիկանության բաժնում կար ընդամենը 12 մարդ և 7 ինքնաձիգ։ Իհարկե ուժերը անհավասար էին։ Այսպիսով, խորհրդային ղեկավարությունը՝ հայերի ձեռքով պայմաններ ստեղծեց ադրբեջանցիների ցեղասպանության համար։

1990 թվականի մարտի 23-ի լույս 24-ի գիշերը՝ Բաղանիս Այրում գյուղում տեղի ունեցավ իսկական ցեղասպանություն։ Կենդանի այրեցին 5 մարդուց բաղկացած Ասլիևների ընտանիքը և գյուղի ևս մեկ բնակչին, սպանվեցին նաև ոստիկանության սերժանտը և Մեջիդ անունով ոստիկանը։ Բացի դրանից, հայերը այրեցին գյուղի բնակիչ Ալմամեդ Մահերրամովին։ Դադաշի ընտանիքին մորթեցին ու վառեցին ցախանոցում։ Այդ ողբերգության ժամանակ վառվել է 17 տուն, 11-ը կողոպտվել։ Խորհրդային զինվորները նպատակադրված ակտիվ գործողություններ չիրագործեցին մեր պաշտպանության համար։ Այդ ամենը մտածված էր։

1990 թվականի մարտ ամսին Բաղանիս Այրում գյուղի բնակիչները արտաքսվեցին իրենց տներից և ստիպված եղան բնակություն հաստատել տարբեր բնակավայրերում։

—1990 թվակաին մարտի 24-ին Բաղանիս Այրում գյուղը ամբողջովի՞ն էր օկուպացվել։

—Ոչ, մեր կողմում գտնվող խորհրդային զինվորները հետ նվաճեցին գյուղը, հետո այստեղ նույնիսկ դպրոց կառուցեցին։ Մենք կարծում էինք, որ ամեն ինչ անցավ։ Բոլորը վերանորոգեցին իրենց տները, երեխաները նախապատրաստվում էին սեպտեմբերին դպրոց գնալ։ Սակայն օգոստոսին լուր եկավ, որ հայերը նորից անցել են հարձակման։ Մենք վարձեցին ավտոբուս և եկան գյուղ և տեսանք, որ այստեղ ամեն ինչ բոցավառվում է։ Հակառակորդը գյուղ էր ներխուժել ծանր տեխնիկայով, չնայած այդ տարածքը վերահսկում էին խորհրդային զինվորները։ Նախքան այդ, խորհրդային զինվորական ուղղաթիռները հայկական կողմում անցկացնւոմ էին հետախուզական թռիչքներ, որպեսզի չհարվածեին այստեղի տեխնիկային։ Մինչև օգոսոտոսի 22-ը մենք պաշտպանվում էինք, բայց անհաջող։ Զինվորները նորից մեզ ասացին գնացեք, փրկեք ձեր կյանքը։ Այդ ճակատամարտում հայերը սպանեցին նաև խորհրդային զինվոր, ավագ լեյտենանտ Լիպատովին։ Այսպիսով մեր գյուղի հետ կապը կտրվեց։ 1990 թվականի վերջում խորհրդային զինվորները նույնպես լիովին լքեցին գյուղը։ Դրանից հետո շրջափակման մեջ վերցվեց Յուխարի Էսկիփարա գյուղը, այնուհետև օկուպացվեց ևս 7 գյուղ։

—Բաղանիս Այրումը արդեն 29 տարի գտնվում է օկուպացիայի տակ։ Դուք պատրաստ ե՞ք հրաման ստանալու կռվել ձեր գյուղի համար։

—Ես պատրաստ եմ կռվել հենց հիմա, որպեսզի վրեժ լուծեմ հայերի կողմից իրականացված ցեղասպանության համար։ Ես նաև ուզում եմ, որպեսզի ողջ համաշխարհային հանրությունը իմանա այն մասին, թե հայերն ինչպիսի վայրագություններ են արել այստեղ, որպեսզի դա միջազգային մակարդակով ճանաչվի, որպես ցեղասպանություն։ Նման բանը չի կարելի ներել։ Միթե՞ հնարավոր է ներել 39 օրական մանկան այրվելը։ Բայց մենք հույսը չենք կորցնում և վստահ ենք, որ կգա այն օրը, երբ մենք կվերադառնանք հարազատ գյուղ։

ARMENIA.AZ