22 Հունվարի 2020 - 14:48

Շատ նման է, որ ներկայիս Հայաստանի քաղաքական երկնակամարում վառվում է, եթե ոչ նոր աստղ, ապա պայծառ աստղիկ, որը դատելով այդ գործում ներգրավված տեղեկատվական, քարոզչական ռեսուրսներից՝ պետք է մոտ ժամանակում իրենով փոխարինի թթված և դրա համար աղբափոսում միավորված՝ նախկինում երկիրը կառավարող «ղարաբաղյան կլանի» գաղափարախոսներին, որոնք հանուն իրենց իշխանության պահպանման՝ դիմել են նորագույն պատմությունում աննախադեպ քայլի՝ երկրում նացիզմի հերոսականացմանը։

Այսօր միանգամայն ակնառու է դարձել այն փաստը, որ Հայաստանում Գարեգին Նժդեհի ցեղակրոնի տեսության ոճով նման վաքխանալիան չի կարող երկար շարունակվել մեկ հասարակ պատճառով,- Կրեմլը թույլ չի տա դա։ Հետևաբար հարկավոր է շտապ ինչ որ բան հնարել դրա փոխարեն, սակայն այն պայմանի պահպանմամբ, որ հայերի և ադրբեջանցիների միջև հակամարտությունը առաջվա պես շարունակվի։ Եվ դա պետք է այնպես անել, որպեսզի թեմայից փոքր ինչ գլուխ հանող ընթերցողին հասկանալի լինի, որ տխրահռչակ «ղարաբաղյան կլանը», թող նույնիսկ դիմակները, կամ դեմքերը փոխելուց հետո, ավելի շուտ կենդանի է, քան մեռած։ Ծայրահեղ աջ ազգայնամոլ գաղափարախոսի թիկնոցը իր վրա որոշել է ստուգել՝ դեռ երկու ամիս առաջ ոչ մեկին հայտնի չեղող՝ «Ադրբեջանի հայերի ասոցացիայի» ղեկավար Գրիգորի Այվազյանը։ Երևում է, որ հատկապես նա է հավակնում՝ նախկին իշխանության կողմից սեփական կոլեկտիվ գիտակցության բազմամյա աճպարարությունից հայ հասարակության հոգնածության պայմաններում հայկական շովինիզմի նոր ձայնափողի դերին։

Որպես Գարեգին Նժդեհի ծրագիր՝ «Լեռնային Հայաստանի» գոյության գերակայության գաղափարախոսությունը այն բանանից հետո, երբ ողջ աշխարհում առկա փաստաթղթերով ապացուցվել է, որ հայ նացիստ, Նյուրնբերգի Միջազգային ռազմական տրիբունալի դատավճռով՝ հիտլերականների կամակատարը հանդիսացող Նժդեհը, երևում է, որպես որոշակի մտավոր և բարոյական գերիշխող արդեն իրեն սպառել է և «բարեկիրթ հասարակության մեջ» նրա հետ երևալը դառնում է ծայրահեղ անպարկեշտ։ Լեռնային Ղարաբաղը Հայաստանին պատկանելու գաղափարը, այն բանից հետո, երբ ապացուցվել է, որ հատկապես դա են հայ ազգայնամոլները Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին իրենց լոյալության և ակտիվ կոլլաբորացիոնիզմի փոխարեն պահանջել գերմանական նացիստներից՝ այդ պատերազմում հակահիտլերյան կոալիցիայի կազմի մեջ մտած Հայաստանի դաշնակից երկրների քաղաքական վերնախավի աչքերում գնալով դառնում է ավելի ու ավելի անհարկավոր։ Այդ պայմաններում հայ քարոզիչներիի համար շատ կարևոր և անհրաժեշտ է կարճ ժամանակահատվածում ստեղծել ինչ որ սկզբունքայնորեն նոր գաղափարախոսական կառուցվածք, որպեսզի արդարացնել Լեռնային Ղարաբաղի ադրբեջանական հողերում հայկական օկուպացիոն վարչակարգի առկայությունը։ Եվ այստեղ Հայաստանի թատերաբեմում, բառացիորեն ինչպես սատանա ծխախոտատուփից դուրս է պրծել Գրիգոր Այվազյանը՝ իր «ղարաբաղյան ժողովուրդ» ընթացակարգով։ Բայց քանի որ նրանց կողմից ընտրված ծայրահեղ աջ ազգայնամոլական քաղաքական դաշտում մտավորական տեղաշարժերի համար տարածքը նվազագույն չափով սահմանափակված է, քանի որ հարևանությամբ տեղակայվել են ավանդաբար չափավոր և պարզապես աջ ազգայնամոները, որոնք իրենց փորձադաշտ օտար դուսպրծուկին երբեք հնարավորություն չեն տա, այդ ճարտասանության համար թեմաների ընդարձակ ընտրություն նա նույնպես չունի, և նա ուղղակի ստիպված է զբաղվել խոսակցական լարախաղացությամբ, որպեսզի հին քաղաքական լոզունգները վերաարտահայտի նոր մեկնաբանությամբ, բայց պարտիտուրայի պահպանմամբ։ Ստացվում է իր բնույթով ինչ որ վերափոխում, կամ նախկինում արդեն արդեն բարձրաձայնված զերծ տարբերակ։

Գրիգորի Այվազյանը սկսում է ընդունել իր քաղաքական դեմքը և հնչողության սեփական տեմբրը։ Նրա գլխավոր գաղափարը, եթե հավատալ ռուսալեզու հայկական մամուլում դրա մեկնաբանություններին, դարձել է. «Հայոց ցեղասպանությունը դարձել է նրա անմիջական ապացույցը, որ ադրբեջանական թուրքերի և արցախյան հայերի միջև անհնար է մեկ պետության սահմաններում գոյատևելու» թեզիսը։ Անկեղծ ասած, ռուսաց լեզվի իմաստաբանության և քերականության տեսակետից տվյալ արտահայտությունը հնչում է շատ անշնորք, ինչ որ հայկական ձևով, շատ նման է ««քո մայրը գնաց շուկա»։ Բայց իմաստը նրանում չէ, գործը այլ բանի մեջ է. «12 տարի անց Այվազյանը կրկնեց Եվրոպայի Խորհրդի խորհրդարանական վեհաժողովի ամբիոնից Հայաստանի նախկին նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանի կողմից հնչեցված հայերի և ադրբեջանցիների գոյատևման անհնարիության մասին ֆրազան։ Այս երկու թեզիսների միջև տարբերությունը կայանում է նրանում, որ Քոչարյանը ասել է երկու ժողովուրդների գենետիկական անհամատեղելիության մասին, այն դեպքում, երբ Այվազյանը որոշակի պատճառով առավել լիբերալ է և հայտարարում է նման անհնարիության պատմական նախադրյալների մասին՝ դիմելով տխրահռչակ «հայոց ցեղասպանությանը»։ Սակայն կոնֆետի փաթեթավորումից, կամ ձևից և գույնից խորիզի էությունը չի փոխվում. հայերը պետք է ապրեն Ղարաբաղում, մինչդեռ ադրբեջանցիները՝ ոչ։

Այվազյանի հռետորաբանության մեջ հայտնվել է ևս մեկ հույժ տարօրինակ փաստարկ, որը բացահայտ հաշվարկված է հայ-ադրբեջանական հակամարտության պատմությանը անտեղյակ ընթերցողի համար։ Նա հայտարարում է, որ Ղարաբաղին տիրապետելու հայերի իրավունքը իրենից ներկայացնում է մի տեսակ փոխհատուցում, որը իրբր Ադրբեջանը հասցրել է 1990 թվականին Բաքվում, Գյանջայում և Սումգայիթում «հայերի ջարդերի» հետ կապված, որի հետևանքով իբր Ադրբեջանից 400 հազար հայեր փախել են Հայաստան, չնայած նրանց մեծամասնությունը բոլորովին էլ չի ձգտել «պատմական հայրենիք», այլ ցրվել է հետխորհրդային տարածքում, Եվրոպայի և Հյուսիսային Ամերիկայի երկրներ։ Այդ ժամանակ Հայաստան են փախել միայն մուրացկաններ, իդեալիստներ և ձախորդներ, որոնց սերունդներին, ինչպես երևում է պատկանում է նաև Գրիգոր Այվազյանը։ Սկզբունքայնորեն նրանց շրջանակով և սահմանափակվում է այն լսարանը, կամ սոցիալական բազան, որին փորձում է իր կողմը գրավել նորահայտ հայ քաղաքագետ-հասարակական ակտիվիստը։ Հայաստանի պաշտոնական վիճակագրության համաձայն՝ Ղարաբաղից Հայաստան են գնացել 100 հազար հաեր, Ադրբեջանից ևս 400 հազար՝ արդյունքում կես միլիոն, կամ ընտրողների մեկ հինգերորդ մասը։ Բայց պակաս հայտնի չէ, որ նրանցից գրեթե բոլորը ունեն ռուսական անձնագրեր և ուրախությամբ են հիշում այն օրը, երբ կարողացան փախչել իրենց այդքան շատ սիրելի «պատմական հայրենիքից», այն օգտագործելով, որպես հեռավոր երկրներ, Արարատ լեռան տեսարանից հեռու ցատկելու համար ցատկահարթակ, կամ օդանավակայան։ Հետևաբար Այվազյանին հազիվ թե հաջողվի նրանց թվից իր համար կողմնակիցներ հավաքել։

Իմ հասկացողության մեջ Այվազյանը մնում է, որպես ժամանակակից հայկական քաղաքականության և գաղափարախոսության ամֆոտերային «սև ձիուկ», որը չունի ոչ կողմնակիցների շրջան, ոչ ինքնուրույն գաղափարախոսական ընթացակարգ (նրա գաղափարը իրենից ներկայացնում է խորանարդիկներով մանկական խաղ, երբ յուրաքանչյուր խորանարդիկ այլ բան չէ, քան հայերի զանգվածային գիտակցության մեջ կայացած կարծրատիպ, որոնց հաջորդականությունը նա մեխանիկորեն հաջորդում է, փորձելով ասել ինչ որ նոր բան, դուրս չգալով սովորական կարծրատիպերի շրջանակից), ոչ էլ զանգվածներում իր գաղափարների առաջխաղացման հստակ մարկետինգային ռազմավարություն։ Դրանով հետաքրքիր է հետևել, թե ինչպես է նրա ճակատագիրը կազմավորվում այնպիսի մի երկրում, ինչպիսին ավանդաբար հանդիսանում է Հայաստանը։ Առայժմ նրա քաղաքական կարիերան ինձ հիշեցնում է Եզոպոսի՝ գորտի և ցուլի մասին առակը,- կարելի է նույնիսկ տոտալիզատոր ստեղծել. գորտը կփքվի՞ արդյոք մինչև ցուլի չափսերը, թե այնուամնենայնիվ կտրաքի։

Օլեգ Կուզնեցով, Ռուսաստանցի պատմաբան, պրոֆեսոր, հատուկ Armenia.Az-ի համար

ARMENIA.AZ