1988 թվականի իրադարձությունների ականատես. «Հայ ազգայնամոլները ադրբեջանցիներին ծեծելով, բռնի վտարել են իրենց տներից»

14 Հունվարի 2020 - 16:15

Հայաստանից ադրբեջանցիների երրորդ տեղահանման արդյունքում 1988-89-ական թվականներին հարազատ տները լքեցին ավելի քան 220 հազար ադրբեջանցիներ՝ չդիմանալով հայ ազգայնամոլների վայրագություններին, ովքեր դրանից անմիջապես հետո, Արևմտյան Ադրբեջանից ադրբեջանցիները հետքեր ջնջելու համար ավերեցին այնտեղի գերեզմանները, պատմամշակույթային հուշարձանները, կրոնական հաստատությունները, դպրոցները, հիվանդանոցները և այլ շենքերը։ 1988 թվականից հետո ընկած ժամանակահատվածում Արևմտյան Ադրբեջանում ավերվել են ավելի քան 2000 ադրբեջանական գերեզմանոցները։ Այդ իրադարձությունների ականատես, 72-ամյա Մամեդով Ալի Աբդուլազիմ օղլուն Trend-ին պատմել է այն դժբախտությունների մասին, որոնք այդ ժամանակ ապրել են ադրբեջանցիները։

Ալի Մամեդովը ապրել Գյոյչինի մահալի և Ճամբարակի շրջանի Աղբուլաղ գյուղում, աշխատել է, որպես մաթեմատիկայի ուսուցիչ։ Նրա խոսքով, տեղահանման ժամանակ, գյուղի բնակչությունը բռնի կերպով դուրս է հանվել իրենց տներից. «Ճամբարակի մյուս գյուղերում գործընթացը սկսվել էր երեք ամիս առաջ։ Ինչպես այդ գյուղերում, մեզ նույնպես նախաձգուշացրին այն մասին, որ մենք վտարվելու ենք։ Հետևաբար գյուղերում տեղավորվել էին 5-6 հազար զինված մարդիկ։ Կենտրոնական և հայկական հեռուստատեսությունը հայտարարեց այն մասին, որ ադրբեջանցիները պետք է վտարվեն Հայաստանից։ 1988 թվականի նոյեմբերի 26-ի առավոտյան մեզ հայտնեցին, որ մի քանի օր հետո մեզ հետ կպատահի նույն բանը, ինչ տեղի ունեցավ մյուս գյուղերում։ Նոյեմբերի 28-ին այդ իրադարձությունները տեղի ունեցան նաև մեր գյուղում, զինված մարդիկ սկսկեցին բռնի կերպով մարդկանց դուրս բերել իրենց տներից։ Իրենց տները լքել չցանկացողների նկատմամբ ուժ կիրառեցին, նրանց դուրս հանեցին ծեծելով»։

1988 թվականի նոյեմբեր-դեկտեմբերին՝ ադրբեջանական գյուղերի բնակչության նկատմամբ հալածանքի, պարենամթերքի մատակարարման դադարեցման, էլեկտրամատակարարման դադարեցման և զինված հարձակումների հետևանքով Հայաստանում իրենց տները լքող ընտանիքները ճանապարհներին ենթարկվեցին կողոպտման, շատերը սպանվեցին։

Մամեդովը պատմել է, որ Հայաստանում ազգային հողի վրա իրագործված հանցագործությունների մեծամասնությունը հիմնականում տեղի են ունեցել այն ժամանակ, երբ ադրբեջանական բնակչությունը ստիպված է եղել լքել իրենց տները. «Երեխաներին վերցնելով, ցուրտ եղանակին մենք հասանք մինչև Գեդաբեկի շրջանի Իվանովկա գյուղը։ Այդ ժամանակ փաստորեն ամբողջ գյուղը կարողացավ հասնել Գեդեբկի շրջան։ Ապրելով Գեդեբեկում, ես փորձեցի վերադառնալ Գյոչա մահալ։ Գաղտնի ճանապարհներով ես ուղևորվեցի տուն, որպեսզի վերցնեմ անձնական փաստաթղթերը, անասունը։ Սակայն հասնելով գյուղ, ես տեսա, որ իմ տանը ապրում են հայեր, ովքեր օգտվում էին իմ գույքից և անասուններից, որպես իրենց սեփականը։ Ես պահանջեցի վերադարձնել իմ փաստաթղթերը և անասունը, բայց ինձ մերժեցին»։

1988 թվականին Արևմտյան Ադրբեջանի տարածքից ադրբեջանցիները վտարվեցին 261 գյուղերից ու ավաններից, նրանցին 172-ում ապրում էին միայն ադրբեջանցիներ, իսկ 89-ում ապրում էին և ադրբեջանցիներ, և այլ ազգեր։ Բացի դրանից, ադրբեջանցիները մյուս ժողովուրդների հետ ապրում էին նաև ևս վեց քաղաքներում։ Այդ բնակավայրերում 49 928 ընտանիքներում ապրում էր 250 հազար մարդ։ Այդ բնակավայրերի տեղանունները և ազգագրական ցուցանիշները մինչև ներկա ժամանակ ոչ մի աղբյուրում ամբողջովին չեն հրապարակվել։

«Հասկանալով, որ ինձ չի հաջողվի վերադառնալ Գեդաբեկ, ես ուղևորվեցի մկ այլ գյուղ, որտեղ ապրում էին ընդամենը մի քանի ադրբեջանցիներ։ Որոշ ժամանակ ես ապրեցի այդ գյուղում, սակայն հետո մեզ հայտնեցին, որ այստեղ նույնպես տեղի կունենա նույն գործընթացը։ Հետևաբար գյուղի մի քանի բնակիչների հետ մենք նորից վերադարձանք Գեդեբեկ։ Որոշ ժամանակ անց, ես իմ ընտանիքի հետ միասին Գեդեբեկից տեղափոխվեցինք Գյանջա»,- ասել է Մամեդովը, տեղեկացնում է Armenia.Az-ը։

Փաստաթղթերի և ականատեսների ցուցմունքների հիման վրա ադրբեջանցի փախստականների ազմակերպությունում 1990 թվականին կազմած ցուցակի համապատասխան՝ 1988-1990 թվականներին Հայաստանում ազգամիջյան հակամարտության հողի վրա գազանաբար սպանվել է 216 ադրբեջանցի։ 1988 թվականի նոյեմբերի վերջը եղել է՝ Հայաստանում ադրբեջանցիների վտարման վերջին փուլը։ Բացառությամբ Ամասիայի շրջանում շրջափակման մեջ մնացած ավելի քան 10 հազար ադրբեջանական բնակչության՝ Հայաստանում գործնականորեն ոչ մի ադրբեջանցի չմնաց։

ARMENIA.AZ